APW'04 Konferencja integracyjno-historyczna zorganizowana z okazji 45-lat Sekcji Automatyki i Pomiarów OW SEP |
||
Jacek Czajewski *DZIAŁALNOŚĆ KATEDRY i ZAKŁADU
MIERNICTWA ELEKTRYCZNEGO 1. Wprowadzenie Początki historii badań naukowych i dydaktyki w zakresie miernictwa elektrycznego w Politechnice Warszawskiej sięgają roku 1898, w którym powołano Warszawski Instytut Politechniczny. Na jednym z trzech pierwszych jego wydziałów, a mianowicie na Wydziale Mechanicznym, istniała Katedra Elektrotechniczna kierowana przez prof. Georgija Wulfa, a w jej ramach Laboratorium Elektrotechniczne mieściło się w Gmachu Fizyki. Zarówno w programie wykładu z elektrotechniki prowadzonego dla s tudentów po trzecim roku, jak i w zajęciach laboratoryjnych nie mogło zabraknąć elementów techniki pomiarowej.![]() W miejsce ewakuowanego w czerwcu 1915 r. do Rosji Instytutu Politechnicznego, w listopadzie tegoż roku powołano Politechnikę Warszawską. Rozwój elektrotechniki już wówczas wskazywał na potrzebę utworzenia samodzielnego Wydziału Elektrotechnicznego i tę koncepcję rozważano, ale na przeszkodzie stanęły braki kadrowe. Dlatego przyjęto tymczasowe rozwiązanie polegające na powołaniu wśród czterech wydziałów Politechniki Warszawskiej wspólnego Wydziału Budowy Maszyn i Elektrotechnicznego. Elektrotechnikę wykładał wówczas inż. Kazimierz Drewnowski,
późniejszy profesor i rektor Politechniki Warszawskiej, twórca łączności w wojsku polskim.
Kazimierz Drewnowski cieszył się ogromnym autorytetem. Dowodem tego był fakt wyboru jego osoby
jako przedstawiciela Wydziału do Senatu PW, jak też powierzane mu później funkcje dziekana Wydziału
Elektrycznego i rektora Politechniki Warszawskiej wybranego
w 1939 r. 2. Okres przedwojenny Pierwsze, wydzielone Laboratorium Miernictwa Elektrycznego począł prof. Drewnowski organizować w 1916 r. Było ono usytuowane w Gmachu Fizyki i Elektrotechniki (obecnie Gmach Fizyki). Wkrótce po tym poczęły powstawać inne laboratoria, np. Laboratorium Maszyn Elektrycznych (1918), Laboratorium Elektrotechniki Prądów Słabych (1920), Laboratorium Wysokich Napięć (1922). W 1921 r. powstał w Politechnice Warszawskiej samodzielny Wydział Elektrotechniczny (w 1924 r. zmienił nazwę na Wydział Elektryczny), na którym w roku 1922 powstała Katedra Miernictwa Elektrycznego, kierowana przez Kazimierza Drewnowskiego. W 1927 r. Katedra Miernictwa Elektrycznego została przekształcona w Katedrę Miernictwa Elektrycznego i Wysokich Napięć, w dalszym ciągu pod kierownictwem prof. Kazimierza Drewnowskiego. W skład Katedry wchodziły dwa zakłady: Miernictwa Elektrycznego i Wysokich Napięć. W działalności naukowej początkowo dominowały zagadnienia pomiarów wysokich napięć, strat dielektrycznych, rejestracji przepięć i udarów oraz pomiaru czasu ich trwania, konstrukcji iskierników pomiarowych, badania rozkładu pól elektrycznych. W latach 1931 – 37 doktoraty uzyskali m.in. naukowcy tej miary jak prof. Stanisław Szpor – wybitny specjalista techniki wysokich napięć rozwijający tę dziedzinę po wojnie w Politechnice Gdańskiej - i prof. Janusz Lech Jakubowski – późniejszy doktor h.c. Politechniki Warszawskiej, wieloletni kierownik Katedry Wysokich Napięć w Politechnice Warszawskiej i dziekan Wydziału Elektrycznego, prof. Jerzy Skowroński – wybitny specjalista z dziedziny materiałoznawstwa i kriotechniki na Politechnice Wrocławskiej. Ich promotorem był prof. Kazimierz Drewnowski. Również inni wychowankowie i współpracownicy prof. Drewnowskiego osiągnęli ogromne sukcesy w nauce. Np. prof. Witold Iwaszkiewicz położył ogromne zasługi w rozwoju miernictwa elektrycznego w Politechnice Łódzkiej, prof. Stanisław Trzetrzewiński w Politechnice Gdańskiej, a prof. Władysław Findeisen, zatrudniony w 1948 r. na stanowisku asystenta w Katedrze Miernictwa Elektrycznego, został rektorem i doktorem h.c. Politechniki Warszawskiej. 3. Okres powojenny Po wojnie powstała samodzielna Katedra Wysokich Napięć, natomiast reaktywowaną w 1946 r. Katedrą Miernictwa Elektrycznego kierował początkowo prof. Bolesław Jabłoński, były kierownik Działu Liczników i Legalizacji Liczników w Elektrowni Miejskiej w Warszawie.We wrześniu 1947 r. kierownictwo Katedry przejął prof. Kazimierz Drewnowski, który po uwolnieniu w 1945 r. z obozu koncentracyjnego w Dachau początkowo organizował w Belgii Polski Ośrodek Studiów Wyższych umożliwiając kilkuset studentom dokończenie przerwanych wojną studiów, a w 1947 r. powrócił do Polski. Po śmierci prof. Kazimierza Drewnowskiego w 1952 r. kierownictwo Katedry Miernictwa Elektrycznego objął prof. Jan Paweł Nowacki. Równolegle działała powołana w 1950 r. Katedra Elektrycznych Przyrządów Pomiarowych kierowana przez prof. Bolesława Jabłońskiego. Istnienie dwóch “pomiarowych” katedr było usprawiedliwione niezwykle szeroką tematyką prac naukowych i dydaktyki, spowodowaną ogromnym rozwojem miernictwa i zapotrzebowaniem na spe cjalistów z tej dziedziny, uznanej wówczas za jeden z głównych działów studiów na Wydziale Elektrycznym.Na drugim i trzecim roku wykładano przedmiot “Miernictwo elektryczne”, na trzecim “Budowę przyrządów pomiarowych”, “Miernictwo elektroenergetyczne” i "Miernictwo wysokonapięciowe”, na czwartym “Miernictwo oświetleniowe”. Te dwa ostatnie przedmioty przejęła później Katedra Wysokich Napięć i powstała w 1951 r. Katedra Techniki Świetlnej” . Po śmierci prof. Bolesław Jabłońskiego w 1956 r. obie “pomiarowe” katedry połączono w jedną Katedrę Miernictwa Elektrycznego z zachowaniem podziału na zakłady odpowiadające dawnym katedrom. Pierwszy, powojenny doktorat z dziedziny miernictwa elektrycznego obronił w 1958 r. prof. Maciej Nałęcz – twórca i dyrektor PAN-owskich Instytutów (Automatyki, Cybernetyki, Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej); promotorem był prof. Paweł Nowacki.W tym pierwszym, powojennym okresie głównym elementem działalności była odbudowa laboratoriów i pozyskiwanie aparatury pomiarowej. Realizacja zleceń zewnętrznych polegała głównie na reperacji przyrządów pomiarowych, wytwarzaniu dzielników napięcia, transduktorów, przekładników, mierników elektrostatycznych, prototypowych serii mierników elektrodynamicznych, konduktometrów i solomierzy, mie rników stratności dielektrycznej materiałów izolacyjnych, liczników energii, mostków, kompensatorów technicznych i laboratoryjnych, serii przyrządów pomiarowych przystosowanych do pracy w warunkach tropikalnych – na eksport do Wietnamu [1, 2, 3].W 1959 r. prof. Paweł Nowacki został dyrektorem Instytutu Badań Jądrowych i kierownikiem nowopowstałej Katedry Energetyki Jądrowej na Wydziale Mechanicznym, Energetyki i Lotnictwa PW, natomiast kierownictwo Katedry Miernictwa Elektrycznego przejął doc. Stefan Lebson, który od 1957 r. kierował Zakładem Elektrycznych Przyrządów Pomiarowych, a wcześniej był dyrektorem technicznym Fabryki przyrządów Pomiarowych ERA we Włochach i wykładał miernictwo elektryczne w Wieczorowej Szkole Inżynierskiej. ![]() Doc. Stefan Lebson kierował Katedrą,
a następnie Zakładem Miernictwa Elektrycznego — na jaki w ramach politycznej reorganizacji uczelni
przemianowano Katedrę w 1970 r. włączając ją w skład
Instytutu Elektrotechniki Teoretycznej i Miernictwa Elektrycznego - aż do śmierci w 1972 r. Lata sześćdziesiąte do dziewięćdziesiątych to najintensywniejszy okres działalności Katedry i Zakładu Miernictwa Elektrycznego. W tym czasie ponad dwudziestu pracowników obroniło doktoraty, ośmiu habilitacje, a trzech uzyskało tytuły profesorskie. Plon działalności pracowników Katedry i Zakładu to, obok trudnych do przecenienia osiągnięć dydaktycznych, łatwiejsze w ocenie efekty pracy naukowej. Wyrażają się one liczbą książek, monografii, podręczników i skryptów przekraczającą 200 oraz przynajmniej dziesięciokrotnie większą liczbą artykułów, referatów naukowych i patentów. Oprócz tego na szczególną uwagę zasługują dokonania praktyczne. Oto najważniejsze z przyrządów, metod i systemów pomiarowych, opracowanych w tym okresie przez pracowników Katedry i Zakładu na rzecz jednostek gospodarki narodowej [5]:
W 1967 r. w Katedrze Miernictwa Elektrycznego, z upoważnienia Głównego Urzędu Miar, powstał Ośrodek Legalizacji Mierników legalizujący elektryczne mierniki laboratoryjne wszystkich typów z obszaru całej Polski. Ośrodek zakończył działalność w 1974 r. Rozwój techniki i możliwości
wykorzystywania jej najnowszego narzędzia, jakim jest informatyka, w istotny sposób kształtuje
profil badań, oczekiwania studentów i zainteresowania pracowników Zakładu. Główne, aktualnie
realizowane kierunki badań Zakładu to:
Dostosowując się do takiej tematyki badań, począwszy
od października 2003 r. Zakład Miernictwa Elektrycznego zmienił nazwę na Zakład Systemów
Informacyjno - Pomiarowych i wchodzi w skład tego samego, dwuzakładowego Instytutu, który obecnie
nosi nazwę Instytut Elektrotechniki Teoretycznej i Systemów Informacyjno – Pomiarowych.
4. Bibliografia
[1]. Praca zbiorowa: Zarys Historii Wydziału Elektrycznego 1921 – 1981. Materiały Sympozjum listopad 1981. Wyd. Politechniki Warszawskiej, Warszawa 1983. [3]. W. Kwiatkowski, J. Olędzki, T. Świderski: Rozwój dyscypliny “miernictwo elektryczne” na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej. Przegląd Elektrotechniczny, nr 2/1983. [4]. J. Czajewski: Lebson Stefan Jerzy. Słownik Biograficzny Techników Polskich, t. 14, Federacja Stowarzyszeń Naukowo-technicznych, Warszawa, 2003. [5]. Materiały archiwalne Zakładu Miernictwa Elektrycznego i ustne relacje pracowników. ———————————— * / Kierownik Zakładu Miernictwa Elektrycznego od 1995 r. |