|
Oddział Warszawski SEP Warszawa, 22 kwietnia 2005 roku |
ROZWÓJ PRZEMYSŁU ELEKTRONICZNEGO
I ELEKTROTECHNICZNEGO
Część 1 (*)
Sławomir Makowski, Tadeusz Uczciwek
(OW SEP),1. Okres do roku1945
W szerokim znaczeniu wyraz “przemysł” obejmuje całość produkcji materialnej, a więc wydobywanie zasobów przyrody i ich przetwarzanie na wyroby dostosowane do potrzeb ludzi. Pierwszą formą produkcji przemysłowej było rzemiosło, którego wyroby były wynikiem pracy ręcznej człowieka.
Pierwsze tego rodzaju wytwórnie wyrobów elektrotechnicznych zaczęły powstawać na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Powstawały one w bardzo trudnych warunkach spowodowanych bardzo wolnym tempem elektryfikacji kraju, niedostatkiem kadr fachowych (inżynierów i wykwalifikowanych rzemieślników), brakiem kapitałów jak i zaufania odbiorców do jakości produkowanych wyrobów przy silnej konkurencji ze strony
renomowanych firm zagranicznych zwłaszcza niemieckich.Przykładem przezwyciężania tych trudności były – pierwsza fabryka baterii pod nazwą TYTAN założona w Warszawie w 1884 r. Następnymi fabrykami były wytwórnie przewodów izolowanych założone w Warszawie, które przetrwały wojnę i w okresie międzywojennym kontynuowały produkcję. W 1907 r. wykonana została pierwsza polska żarówka w Warszawskiej Fabryce Lamp Żarowych CYRKON.
Ambicją założycieli fabryki było opanowanie produkcji nowoczesnych żarówek z włókiem metalowym, które w porównaniu z żarówkami z włókiem węglowym dawały poważne oszczędności w zużyciu energii elektrycznej. Licencję na produkcję udzieliło niemieckie towarzystwo eksploatacji patentów, które patronowało fabrykom żarówek z włókiem metalowym w
Europie Zachodniej. Wynikiem była produkcja 600.000 żarówek rocznie.Nastąpił również znaczny wzrost produkcji elektrochemicznych źródeł energii. Łączną produkcję szacowano na 2,5 mln sztuk baterii i 100 tysięcy ogniw. Na okres ten przypada powstanie Zakładów Akumulatorowych TUDOR w Piastowie koło Warszawy. Rozwinięta została również produkcja wyłączników drążkowych i tablic rozdzielczych jak i produkcja maszyn elektrycznych w Warszawskim Towarzystwie Maszyn SIRIUS, produkującym również pompy odśrodkowe.
Potencjał produkcyjny ówczesnych fabryk w latach poprzedzających pierwsza wojnę oszacowano na około 1500 pracowników, w tym kilkudziesięciu inżynierów.
W latach 1915 – 1918 większość fabryk została unieruchomiona z powodu zniszczeń wojennych, bądź z braku surowców i rynków zbytu. Tylko nieliczne przedsiębiorstwa w niepodległej Polsce podjęły produkcję.
W niepodległej Polsce, początkowo intensywny rozwój przemysłu elektrotechnicznego został zahamowany w okresie kryzysu w latach 1930 – 1932. Liczba robotników spadła z 7000 w 1929r. do 4000 w 1932r. wartość produkcji zmniejszyła się odpowiednio z 80 mln zł. do ok. 40 mln zł. Kryzys gospodarczy doprowadził do likwidacji licznych drobnych producentów i wyłonił przedsiębiorstwa techniczne i ekonomicznie silniejsze, doprowadzając do zrównoważenia produkcji z popytem rynku. Ochrona krajowego przemysłu przed konkurencją zagraniczną znalazła wyraz w obowiązującym zakresie importu szeregu wyrobów elektrotechnicznych, jak kable i przewody, maszyny elektryczne, aparaty, materiały instalacyjne, żarówki itp. Wynikiem było zmniejszenie importochłonności z 26÷74 w 1925r. do 79÷21 w 1935r. (kraj : import).
Wielkie znaczenie dla rozwoju krajowego przemysłu elektrotechnicznego miały inwestycje obejmujące m. in. Budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego, portu Gdynia, rozbudowę przemysłu zbrojeniowego, początek elektryfikacji węzłów kolejowych, budowę pierwszej w Polsce linii energetycznej wysokiego napięcia z Warszawy przez Starachowice do Rożnowa, zapory na Dunajcu (Rożnów) i Sole (Porąbka).
Dla tych obiektów potrzebne wyposażenie dostarczone zostało przez polskie fabryki, które musiały zdobyć się na wielki wysiłek techniczny i finansowy, aby opanować produkcję urządzeń i niespotykanych dotąd parametrach, wykorzystując powiązania licencyjne z przodującymi koncernami światowymi.
Poprawa koniunktury następuje w 1933r., a maksymalna wartość produkcji przypada na 1938r. – ok. 220 mln zł., ok. 18 000 zatrudnionych, w tym 500 inżynierów. Można domniemać, że w tym czasie działało nieco ponad 200 zakładów przemysłu elektrotechnicznego.
Ważniejszymi przedsiębiorstwami były:
Rozmieszczenie przemysłu elektrotechnicznego na terenie wg liczby zatrudnionych daje następujący obra
z:● Województwa centralne (m.st. Warszawa, warszawskie, łódzkie, kieleckie, lubelskie, białostockie) 66%,
W 1938 r. 11% ogółu robotników – metalowców, elektryków zatrudnionych było w przemyśle elektrotechnicznym (17,7 i 161,5 tys. osób którzy wytwarzali towary o wartości 180 mln zł. rocznie, w tym 87% produkcji pochodziło z 27 większych fabryk.
Powyżej 1500 robotników zatrudniała Fabryka Aparatów Elektrycznych K. Szpotański i Ska, Fabryka Kabli S.A. – 1100 Zakłady Elektromechaniczne Rohn-Zieliński S.A. – 1000 robotników, a w pozostałych zakładach zatrudnionych od kilkudziesięciu do kilkuset robotników.
Podstawowa produkcja obejmowała: silniki asynchroniczne do 1000 kW, maszyny synchroniczne do 600 kW, transformatory do kilkunastu MVA, aparaturę rozdzielczą i zabezpieczającą niskiego napięcia, aparaturę wysokiego napięcia 6 – 35 kV, duży wybór kabli i przewodów, akumulatorów i baterii galwanicznych, źródeł światła oraz wiele innych urządzeń.
Prócz wymienionej produkcji podstawowej, dorobek przemysłu obejmował szereg maszyn i urządzeń produkowanych jednostkowo o parametrach przekraczających podane wyżej graniczne moce i napięcia. Do takich maszyn i aparatów należały: silniki prądu stałego o mocy 1600 kW, transformatory o mocy 12 MVA na napięcie 150 kV dla linii Warszawa – Rożnów, przekładnik na
pięciowy w układzie kaskadowym o przekładni 400 kV/100V oraz przekładnik prądowy o przekładni 10 kA/5A.W czasie ostatniej wojny na 211 zakładów przemysłu elektrotechnicznego, zatrudniających w 1939r. 19 000 robotników, zupełnemu zniszczeniu uległo 100 zakładów, w których było zatrudnionych 14 000 robotników. Większość pozostałych zakładów została zdewastowana i zniszczona.
Spośród wyżej wymienionych zakładów przestały istnieć wszystkie fabryki w Warszawie lewobrzeżnej. Z ważniejszych: Skoda, Kleiman, Horkiewicz, a w Warszawie prawobrzeżnej fabryka Polskiego Towarzystwa Elektrycznego. Mimo, że uruchomiono w czasie okupacji fabrykę transformatorów w Mikołowie oraz fabrykę łączników niskiego napięcia w Łodzi, nie skompensowało to jednak poniesionych strat prze
z przemysł.Olbrzymie straty poniosły także kadry inżynieryjno – techniczne tak że odbudowę przemysłu trzeba było zaczynać od podstaw.
Pomimo poniesionych strat, pozostała część kadry włączyła się aktywnie i twórczo w rozbudowę przemysłu elektrotechnicznego po wojnie. Osiągnięcia tego przemysłu okresu międzywojennego stanowiły podstawę dalszego jego rozwoju.
2. Okres po roku 1945
Po zakończeniu drugiej wojny światowej przemysł elektrotechniczny znalazł się w zupełnie odmiennej rzeczywistości, w miejsce gospodarki rynkowej wprowadzony został system gospodarki centralnie sterowanej, przedsiębiorstwa zostały upaństwowione. Kierowanie przemysłem powierzono Centralnym Zarządom, które podlegały odpowiednim ministerstwom branżowym, a te z kolei Komisji Planowania.
Podstawowe kierunki rozwoju w skali kraju jak i resortów ustalała wspomniana Komisja Planowania. Centralny Zarząd Przemysłu Elektrotechnicznego podlegał Ministerstwu Przemysłu. Cały wysiłek CZPEI skierowany był na cztery podstawowe kierunki:● jak najszybsz
ego uruchomienia produkcji w ocalałych fabrykach,W latach 1945-1946, w celu uzyskania możliwie szybkiego wzrostu produkcji i zwiększenia zatrudnienia, podjęto program szerokiej elektryfikacji kraju i szybkiej odbudowy potencjału gospodarczego kraju. Przyczyniło się to do znacznego wzrostu popytu na wyroby przemysłu elektrotechnicznego w pierwszej kolejności podjęły produkcję ocalałe przedwojenne fabryki masz
yn elektrycznych Horn-Zieliński w Żychlinie (EMIT) i Cieszynie (CELMA), silników elektrycznych G. Schwabe w Bielsku (INDUKTA), transformatorów w Łodzi (ELEKTROBUDOWA), fabryki aparatów elektrycznych Imasz, Zauder w Łodzi (ELAN), fabryki kabli i przewodów: w Krakowie, Bydgoszczy, Będzinie i Czechowicach, fabryki żarówek: Osram w Pabianicach (POLAM – Pabianice), fabryki akumulatorów Petea w Bielsku, fabryka ogniw CENTRA w Poznaniu oraz DAIMON w Stargardzie jak i wiele mniejszych fabryk.Należy do nich dodać parę nowych fabryk powstałych w czasie okupacji, fabryk jak Państwowa Fabryka Aparatów Elektrycznych (ELESTER) w Łodzi kontynuującą produkcję poprzedniej berlińskiej fabryki Siemensa, Państwowa Fabryka Transformatorów (MEFTA) w Mikołowie, poprzednio zakładu
remontowego transformatorów, Górnośląska Fabryka Maszyn Elektrycznych (KOMEL) w Katowicach, dawna fabryka Maniera.Również w tym okresie przystąpiono do realizacji trudnego zadania jakim było stworzenie przemysłu elektrotechnicznego na ziemiach odzyskanych. Jednym z ważniejszych uruchomionych zakładów była Państwowa fabryka Liczników i zegarów (PAFAL) w Świdnicy. Rozpoczęła produkcję silników do pomp głębinowych fabryka (KARELMA) w Piechowicach. Przystąpiono również do zorganizowania wytwórni materiałów el
ektroizolacyjnych (ERG) w Gliwicach, którą w następnych latach przekazano przemysłowi chemicznemu. Uruchomiono kilka niewielkich fabryk ogniw we Wrocławiu.Szersza i bardziej planowana akcja inwestycyjna datuje się od 1947r., gdy w ramach planu trzyletniego (1947-1949) przeznaczono na odbudowe przemysłu elektrotechnicznego poważniejszą na owe czasy kwotę rzędu 4% ogólnych inwestycji przemysłowych. 65% tych środków wydatkowano na odbudowę i zakup urządzeń w uruchomionych już zakładach. Umożliwiło to uzyskać
w 1948r. wartość produkcji odpowiadającej poziomowi przedwojennemu.W tym okresie wznowiono produkcję w Polskiej fabryce kabli i walcowni Miedzi w Ożarowie, Zakładach Elektrotechnicznych Bracia Borkowscy w Warszawie, Fabryce Żyrandoli Elektrycznych A. Marciniak w Warszawie. Zakłady Braci Borkowskich i Fabryka A. Marciniaka zostały podporządkowane centralnym zarządom nie wchodzącym w skład przemysłu elektrotechnicznego.
Również rozwinął się przemysł elektrotechniczny na ziemiach zachodnich i północnych. Uruchomiona została produkcja przekaźników i specjalnych aparatów elektrycznych (REFA) w Świebodzicach, powstałej na bazie przeniesionej w czasie wojny fabryki z Berlina. W 1949r. zostają przeniesione z przemysłu teletechnicznego do przemysłu elektrotechniczn
ego łączniki niskiego napięcia do zakładów Aparatury Precyzyjnej (FAEL) w Ząbkowicach.Pozostała 35% środków finansowych przeznaczono na budowę nowych obiektów. Należały do nich: Fabryka Maszyn Elektrycznych (DOLMEN) we Wrocławiu, Zakłady Wytwórcze Aparatów Niskiego Napięcia (APATOR) w Toruniu, Zakłady Wytwórcze Aparatów Wysokiego Napięcia w Warszawie (na terenie wysadzonej w powietrze Fabryki Aparatów Elektrycznych K. Szpotański), Zakłady Wytwórcze Lamp Elektrycznych w Warszawie (im. Róży Luksemburg) na gr
uzach fabryki Philips, Fabryka Akumulatorów Alco w Starołęce, Fabryka Silników Elektrycznych (TAMEL) w Tarnowie.Oprócz przemysłu uspołecznionego pracowała jeszcze w tym czasie niewielka liczba krajowych wytwórni. Należały do nich między innymi: Wytwórnia Aparatów Elektrycznych K. W. Pustoła w Warszawie przejęta przez Zakłady EFA w Glinie, Fabryka Aparatów Technicznych – R.Pasławski w Bielsku, obecnie APENA, Wytwórnia Prostowników Katoda w Łodzi, upaństwowiona w 1949r., a później przejęta przez przedsiębior
stwo ELTA.Spośród dalszych nowych zakładów należy wymienić Świebodzińskie Zakłady Wytwórcze Urządzeń Termicznych ELTERMA (1951r.), Opolskie Zakłady Wytwórcze Silników Elektrycznych w Brzegu (1954r) (BESEL), Lubuskie Zakłady Aparatów Elektrycznych w Zielone
j Górze (LUMEL) – 1945r.W latach 1958-1959 uległa zmianie struktura organizacyjna przemysłu. Zostały zlikwidowane centralne zarządy, a na ich miejsce powołano zjednoczenia, podporządkowane bezpośrednio ministerstwom.
Nakłady inwestycyjne w dziesięcioleciu 1956-1965 były przeznaczone na dalszą rozbudową i modernizację istniejących zdolności produkcyjnych. Zakłady Wytwórcze Maszyn Elektrycznych DOLMEN we Wrocławiu uzyskały nową halę produkcyjną dostosowaną do produkcji dużych turbogeneratorów mocy 200 MW. R
ozbudowane zostały znacznie fabryki kabli w Krakowie, Ożarowie i Bydgoszczy. Wiele przedwojennych fabryk przeobrażono w duże nowoczesne zakłady: EMIT w Żychlinie, CELMA w Cieszynie, APENA w Bielsku, CENTRA w Poznaniu, Zakłady Wytwórcze Aparatury Rozdzielczej ZWAR w Warszawie Międzylesiu.Spośród nowych inwestycji na pierwszym miejscu należy wymienić nowoczesną Fabrykę Transformatorów i Aparatury Trakcyjnej ELTA w Łodzi (1961-1964). Oprócz niej powstały w tym czasie nowe: Fabryka Żarówek LUMEN w Pile (1958r.), Fabryka Przewodów ZAŁOM w Szczecinie.
W przemyśle kablowym wdrożone zostały do produkcji kable telekomunikacyjne dalekosiężne, w tym kable współosiowe do telefonii 1200 krotnej oraz kable elektroenergetyczne na napięcia 64/110 kV. Kablownie polskie w tym czasie produkowały wszystkie potrzebne rodzaje kabli. Importowano te, których produkcja w kraju była nieopłacalna z uwagi na małe ilości, lub wyroby w danym momencie deficytowe.
W grupie chemicznych źródeł postęp polegał na wprowadzeniu nowego asortymentu baterii cylindrycznych wywołanych potrzebami rozwojowymi elektroniki. Natomiast w technice świetlnej poza zmianami organizacyjnymi nie odnotowano spektakularnych osiągnięć.
W dziesięcioleciu 1965-1975 nastąpiło uruchomienie produkcji turbogeneratorów 200 MW, transformatorów blokowych na napięcia 220/400 kV dla krajowych elektrowni wraz z urządzeniami pomocniczymi. Stworzono podstawy do organizowania kompletnych dostaw na eksport. Uruchomiona została produkcja licencyjnych wyłączników DLF na napięcia 123÷4
00 kV, wg własnych opracowań. Okres ten charakteryzuje również uruchomienie i produkcja nowej generacji transformatorów rozdzielczych o konstrukcji hermetyzowanej, eliminującej kłopotliwe w eksploatacji transformatory z konserwatorami.Ww. lata to również początek nowej ery, ery tyrystorów i ich praktycznego wykorzystania w budowie urządzeń przekształtnikowych, początkowo w oparciu o diody importowane a następnie krajowe, produkowane w Laminie na podstawie licencji.
Osiągnięciami krajowego zaplecza naukowo-badawczego są przekształtniki dużej mocy dla trakcji kolejowej (eliminujące prostowniki rtęciowe), nowe układy wzbudzenia turbogeneratorów, systemy sterowania i regulowania prędkością obrotową maszyn i urządzeń różnego rodzaju stosowanych w różnych dziedzi
nach przetwórstwa przemysłowego.Nową dziedziną, którą zaczęto rozwijać – to styczniki i wyłączniki próżniowe. Rozwinięta baza produkcyjna komór próżniowych stworzyła możliwości ich wykorzystania w budowie urządzeń rozdzielczych o wysokim stopniu bezpieczeństwa dla górnictwa, przemysłu chemicznego.
Szczególnie intensywny rozwój w latach siedemdziesiątych nastąpił w branży silników elektrycznych, w wyniku kompleksowej modernizacji polegającej na wdrożeniu zautomatyzowanych linii do obróbki elementów metalowych, automatycznym nawijaniu stojanów i wirników i automatycznym wykrawaniu obwodów magnetycznych. Podstawowym warunkiem zrealizowania tego programu był podział produkcji silników asynchronicznych na zakłady: BESEL, TAMEL, INDUKTA, CELMA.
Wdrożenie wielu licencji zaowocowało uruchomieniem wielkoseryjnej i masowej produkcji silników małej mocy w nowo – wybudowanej Fabryce Silników Małej Mocy SILMA w Sosnowcu, Aparatury i urządzeń na niskie napięcie, maszyn prądu stałego i narzędzi z napędem elektrycznym.
W wyniku dostępu do kredytów zagranicznych zbudowana została Fabryka Kabli Telekomunikacyjnych SAT/SERETE wraz z zapleczem naukowo-badawczym w Ożarowie. Oprócz kabli telekomunikacyjnych osiągnięciem technicznym było uruchomienie kabli elektroenergetycznych o izolacji z polietylenu usieciowanego na napięcie do 64/110 kV na linii technologicznej Nokia.
Z kolei rozwój produkcji maszyn rolniczych, w tym ciągników inspirował do rozwoju nowych typów akumulatorów do ciągników.
W zakresie baterii galwanicznych – opracowana została przez CLAiO w Poznaniu nowa technologia produkcji baterii na importowanych liniach technologicznych VIDOR, SINGER. Poza tym CLAiO opracowało i wdrożyło opracowało i wdrożyło szereg nowych typów baterii, np. do zegarków, baterii monetowych, akumulatorów do lamp górniczych i dla potrzeb MON.
Wynikiem realizacji tych programów był znaczny przyrost produkcji przy ograniczanym zwiększaniu powierzchni produkcyjnej oraz udało się utrzymać jakość wyrobów na poziomie porównywalnym z jakością firm światowych. Branża stała się znaczącym eksportem niektórych wyrobów: silników indukcyjnych do krajów zachodnich, aparatów i zestawów aparatowych, urządzeń energetycznych, jak również nowoczesnych układów napędowych do obrabiarek do byłego ZSRR.
Rozwój produkcji nowych rodzajów maszyn elektrycznych, aparatów elektrycznych oraz nowoczesnych – na ówczesne warunki – tyrystorowych układów regulacyjnych, kabli telekomunikacyjnych oraz elektroenergetycznych jak i chemicznych źródeł prądu i źródeł światła stymulowały potrzeby rozwojowe górnictwa, hutnictwa, energetyki, transportu kolejowego, przemysłu metalowego, rolnictwa oraz innych dziedzin gospodarki w tym eksportu.
Głęboki impas inwestycyjny kraju po 1980r. spowodował relatywne obniżenie poziomu potencjału produkcyjnego spowodowanego zahamowaniem możliwości modernizacji fabryk. Występujący równolegle kryzys w gospodarce krajowej znacznie obniżył zapotrzebowanie na wyroby przemysłu elektrotechnicznego. Spadek zapotrzebowania pogłębił spadek bezpośredniego eksportu do byłego ZSRR – szczególnie aparatury elektrycznej, jak również spadek eksportu na ten rynek tych gałęzi eksportu, dla których przemysł elektrotechniczny był kooperantem.
Rezultatem było ograniczenie prac rozwojowych. Niemniej zakończono wcześniej zaczęte prace w grupach wyrobów obejmujących silniki indukcyjne, transformatory sieciowe i urządzenia rozdzielcze. Wdrożono do produkcji nowa serię “g” silników indukcyjnych niskonapięciowych oraz silników wysokonapięciowych (6,10 kV). Znaczny postęp nastąpił w wyposażeniu bloków energetycznych, jak np. turbogeneratory 360 MW, transformatory blokowe 426 MVA na 220 i 400 kV, autotransformatory 500 MVA 400/220 kV oraz wyłączniki z sześciofluorkiem siarki na 110 kV.
Okres ten znamionował ogromny wysiłek techniczno – organizacyjny wielu fabryk w aspekcie dostosowania się do nowych warunków na rynku krajowym, czego przejawem była modernizacja części wyrobów i zmiany w strukturze produkcji.
Ogrom zadań technicznych związanych z projektowaniem i produkcją wyrobów elektrotechnicznych został wykonany przez fabryczne biura konstrukcyjne i technologiczne. Wielka rolę w rozwoju przemysłu elektrotechnicznego odegrały ośrodki badawczo – rozwojowe, a szczególnie Instytut Elektrotechniki, Branżowy Ośrodek Badawczo Rozwojowy Maszyn Elektrycznych KOMEL w Katowicach, Ośrodek Badawczo Rozwojowy Aparatury Manewrowej ORAM w Łodzi, Przedsiębiorstwo Badawczo-Rozwojowe Przemysłu Kablowego ENERGOKABEL w Ożarowie k. Warszawy, Centralne Laboratorium Akumulatorów i Ogniw CLAiO w Poznaniu, Centralny Ośrodek Badawczo – Rozwojowy POLAM w Warszawie.
W innych dziedzinach współpracowano z wieloma instytutami branżowymi, jak np. z Instytutem Spawalnictwa, Instytutem Odlewnictwa oraz instytutami wyższych uczelni technicznych Politechniki Warszawskiej, Łódzkiej, Gliwickiej, Gdańskiej, Poznańskiej oraz AGH.
Podkreślenia wymaga działalność Instytutu Elektrotechniki oraz ww. ośrodki badawczo-rozwojowe w dziedzinie normalizacji. Dokonano dużej pracy w obszarze przystosowania produkowanych wyrobów do wymagań norm międzynarodowych IEC/CENELEC oraz w dziedzinie zbliżenia norm krajowych do międzynarodowych.
3. Stan obecny
Od 1992r. zauważalny jest wzrost popytu na krajowym rynku. Napływ kapitału zagranicznego umożliwił rozwój łączności, informatyki, motoryzacji i budownictwa użyteczności publicznej. Nastąpiło ożywienie w branżach: kabli i przewodów oraz urządzeń rozdzielczych na średnie i niskie napięcia, źródeł światła i opraw oświetleniowych, jak również w produkcji i sprzedaży baterii i akumulatorów. W mniejszym stop
niu ożywienie nastąpiło w branżach: maszyn elektrycznych i urządzeń na wysokie napięcia.Zliberalizowanie gospodarki postawiło przedsiębiorstwa wobec nowego, nieznanego do 1990r. zjawiska – konkurencji pomiędzy przedsiębiorstwami. Przykładem działań konkurencyjnych na rynku krajowym są dawne bazy remontowe energetyki w Lublińcu i Łodzi. Działania te są wynikiem zmian własnościowych.
Spośród fabryk przemysłu elektrotechnicznego, najwcześniej w 1990r. zostały sprywatyzowane Dolnośląskie Zakłady Wytwórcze Maszyn Elektrycznych DOLMEL we Wrocławiu, produkujące turbo-generatory i duże maszyny elektryczne o mocach do 10 MW. Nowym właścicielem zostało ABB. W wyniku zmian strukturalnych w ABB, nowym właścicielem jest ALSTOM POWER, w którego strukturach jest również p
rodukcja turbin, w tym polskiego zakładu ZAMECH w Elblągu.Również programem prywatyzacji objęte zostały pozostałe fabryki produkujące maszyny prądu przemiennego i stałego o mocach do 1 MW. Fabryka Maszyn Elektrycznych BESEL w Brzegu, Fabryka Maszyn Elektrycznych INDUKTA w Bielsku, Fabryka Maszyn Elektrycznych CELMA w Cieszynie, produkcja maszyn elektrycznych Zakładów Wytwórczych Maszyn Elektrycznych i Transformatorów EMIT w Żychlinie – zostały sprywatyzowane kapitałowo. Większościowe pakiety akcji należały
do ELEKTRIMU S.A. akcje te z kolei wykupiła włoska firma CANTONI, która aktualnie decyduje o kierunkach rozwoju polskich fabryk i rynkach (w znaczeniu globalnym). Fabryka Silników Elektrycznych TAMEL w Tarnowie jest w strukturach brytyjskiego koncernu Brook Crompton.Ośrodek Badawczo Rozwojowy Maszyn Elektrycznych KOMEL w Katowicach jest spółką Skarbu Państwa. Pozostałe, mniejsze fabryki maszyn elektrycznych są spółkami pracowniczymi. W mniejszym stopniu są to jeszcze spółki Skarbu Państwa, jak i z udziałem prywatnego kapitału zagranicznego.
Kolejną branżą, która została sprywatyzowana jest branża transformatorów. W 1992r. sprywatyzowana największa Fabryka Transformatorów ELTA w Łodzi, która jest własnością ABB. W Wyniku restrukturyzacji utworzono: ABB – Power Transformers, ABB – Distribution Transformers oraz ABB – Centrum Automatyki (na bazie zakładu przekształtników ELTA).
Druga co do wielkości Fabryka Transformatorów – MEFTA w Mikołowie stała się spółką akcyjną, w której większościowy pakiet akcji należał do niemieckiego koncernu AEG, częściowo do ELEKTRIMU S.A. i do załogi. Na plus tym przemianom należy zapisać wybudowanie w Mikołowie nowego zakładu transformatorów rozdzielczych wyposażonego w nowoczesne urządzenia technologiczne. Upadek AEG spowodował z
mianę właścicieli, którymi byli kolejno – General Electric, Alstom. W wyniku zmian strukturalnych w Alstomie, fabryka w Mikołowie znalazła się w grupie AREVA T & D (Transmission and Distribution).Do grupy tej włączony został tez zakład aparatów elektrycznych REFA w Świebodzicach.
Trzecia z kolei Fabryka Transformatorów w Żychlinie wydzieliła się z zakładów EMIT i jest samodzielnym zakładem wytwórczym transformatorów z większościowym pakietem akcji należącym do ELEKTRIM Volt S.A. w Warszawie.
Kolejna branżą, w której nastąpiły zmiany własnościowe jest branża aparatów elektrycznych i urządzeń rozdzielczych.
Zakłady Aparatury Elektrycznej Apator w Toruniu zostały sprywatyzowane kapitałowo. Akcje tej Spółki notowane są na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych. Również na giełdzie notowane są akcje spółki RELPOL w Żarach (producenta i dostawcy przekaźników).
Kolejne dwie fabryki aparatów elektrycznych na niskie napięcie APENA w Bielsku i ELESTER w Łodzi należą do koncernu GENERAL ELECTRIC. Fabryka Aparatów Elektrycznych FAEL w Ząbkowicach jest w strukturach prywatnej formy LEGRAND.
Spólkami jont venture, utworzonymi z udziałem kapitału zagranicznego są: ABB Elmont w Łodzi (rozdzielnice średnich napięć), ABB ZWUS Signal w Katowicach (urządzenia sygnalizacyjne dla kolei, metra, przemysłu) ABB Elwy w Łodzi (wyłączniki próżniowe n.nap.), ABB Instal we Wrocławiu (sprzęt łączeniowy niskiego i średniego napięcia), ABB Centrum we Wrocławiu (mikroprocesorowe systemy automatyki dla elektrowni i elektrociepłowni).
Prywatnymi spółkami o nazwie Zakład Aparatury Elektrycznej WOLTAN Sp. Z o.o. w Łodzi jak i zakład APAREL Sp. Z o.o. w Topoli Królewskiej.
Największy krajowy producent urządzeń rozdzielczych na średnie i wysokie napięcia – Zakłady Wytwórcze Aparatury Rozdzielczej ZWAR w Warszawie jest w strukturze koncernu ABB.
W grupie przedsiębiorstw, wytwarzających różnego typu urządzenia rozdzielcze, nierzadko we współpracy z ABB oraz firmami niemieckimi takimi jak: Siemens, AEG pod nazwą ELEKTROMONTAŻ EKSPORT w skład, którego weszły: Elektromontaż Rzeszów Elektromontaż Lublin, Elektromontaż Wrocław, Elektromontaż Poznań, Elektromontaż Katowice S.A. jest w strukturze firmy Merlin Gerin. Z kolei ELEKTROBUDOWA S.A. jest spółką kapitałową, której akcje notowane są na Warszawskie
j Giełdzie Papierów Wartościowych.Kolejne poważne zmiany własnościowe nastąpiły w branży kabli i przewodów. Najwcześniej, na początku lat 90. sprywatyzowana została Śląska Fabryka Kabli, która wchodzi w skład koncernu kablowego NTK Cables (Dania), i której akcje notowane są na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych. Następne trzy duże przedsiębiorstwa: Bydgoska Fabryka Kabli, Krakowska Fabryka Kabli oraz Fabryka Kabli ZAŁOM zostały wykupione przez prywatną firmę TELE-FONIKA z Myślenic i aktualnie wsz
ystkie te fabryki występują pod nazwą TELE-FONIKA. Upadła Fabryka Kabli OŻARÓW jak i Przedsiębiorstwo Badawczo-Rozwojowe Przemysłu Kablowego ENERGOKABEL w Ożarowie.W branży chemicznych źródeł prądu – największy zakład produkujący baterie galwaniczne i akumulatory sprywatyzowany został w 1994r. w wyniku sprzedaży większości akcji francuskiemu inwestorowi CEAC (Compagnie Europeenne d Accmulateurs). Utworzona została spółka CENTRA S.A. w Poznaniu, której akcje następnie wykupił amerykański koncern EXIDE. W W
yniku podziału akcji Zakładu ELEKTRON w Stargardzie Gd. utworzone zostało nowe przedsiębiorstwo DANISH POLISH BATTERY Ltd. Fabryka Akumulatorów S.A. w Bielsku wykupiona została przez francuską firmę SCHLUMBERGER.Nowym zakładem, który rozpoczął produkcję w 1995r. jest POLAND DHILIPS MATSUCHITA BATTERY w Gnieźnie (o zdolności produkcyjnej 800 mln sztuk baterii rocznie). Pozostałe wytwórnie baterii i akumulatorów są spółkami pracowniczymi jak i Skarbu Państwa.
W branży źródeł światła i opraw oświetleniowych – światowy lider w tej produkcji PHILIPS LIGHTING Ltd wykupił w 1992r. wytwórnię źródeł światła Polam – Piła. W następnych latach Philips Lighting utworzył spółki: z Zakładem Sprzętu Oświetleniowego POLAM – FAREL w Kętrzynie oraz z Bielskimi Zakładami Podze
społów Lampowych POLAM – Bielsko. W 1996r. do grona fabryk Philipsa dołączyła Pabianicka Fabryka Żarówek POLAM Pabianice S.A.Poza ww. fabrykami reprezentującymi największego producenta źródeł światła występuje na rynku krajowym szereg innych mniejszych wytwórców źródeł światła, Natrium, Halzet, Dethal – spółki z o.o.
W wyniku zmian przestał istnieć Centralny Ośrodek Badawczo – Rozwojowy POLAM w Warszawie. Prace rozwojowe, normalizacyjne, atestowanie wyrobów zostały skoncentrowane w Instytucie Elektrotechnik
i.Po zakończeniu wstępnego okresu przemian, od 1995r. następuje wzrost przychodów ze sprzedaży towarów i usług. Dynamikę sprzedaży wyrobów przemysłu elektrotechnicznego i struktury produkcji od 1995r. do 2003r. przedstawione są w tabelach od 1 ÷ 5.
Tabl. 1. Sprzedaż wyrobów elektrotechnicznych w mln PLN (wg danych GUS) |
|||||||
Specyfikacja |
Lata |
||||||
1995 |
2000 |
2003 |
2003/1995 |
||||
Sprzedaż ogółem wyrobów elektrotechnicznych |
6179,4 |
14082,6 |
18541,3 |
3,0 |
Tabl. 2. Udział przemysłu elektrotechnicznego w przetwórstwie przemysłu ogółem (wg danych GUS) | |||||
Specyfikacja |
Lata | ||||
1995 |
2000 |
2003 | |||
Udział przemysłu elektrotechnicznego w przetwórstwie przemysłowym ogółem (w%) |
2,9 |
6,1 |
8,8 (*) |
(*) w 2003r. wystąpił spadek przetwórstwa przemysłowego ogółem w porównaniu z 2000r. o 10%.
Dynamikę wzrostu sprzedaży wyrobów elektrotechnicznych wytworzono przez poszczególne branże przedstawiono w tabeli 3.
Tabl. 3. Wzrost sprzedaży wyrobów wytworzonych wg GUS | |||||||||||
L.p. |
Specyfikacja |
Jedn. |
Lata | ||||||||
1995 |
2000 |
2003 |
2000 |
2003 | |||||||
1. |
Maszyny elektryczne wirujace |
MW |
6599 |
9767 |
7220 |
148 |
74 | ||||
2. |
Transformatory o mocy >20 kVA |
MVA |
2759 |
8205 |
9177 |
297 |
112 | ||||
3. |
Aparatura rozdzielcza łączeniowa i zabezpieczająca |
mln. zł |
409,6 |
1825,7 |
2574,3 |
445 |
141 | ||||
4. |
Kable i przewody |
tys. ton |
194,4 |
292,7 |
274,6 |
151 |
93,8 | ||||
5. |
Akumulatory ołowiowe |
tys. ton |
35,8 |
50,27 |
84 |
140 |
167 | ||||
6. |
Baterie galwaniczne |
mln. szt. |
0,04 |
864 |
773 |
- |
89,5 | ||||
7. |
Żarówki głównego szeregu |
mln szt. |
276,9 |
377 |
452,5 |
136 |
120 |
Źródłem tego rozwoju były niewątpliwie dobre kadry techniczne i marketingowe, przemiany struktury własnościowej polegające m.in. na zaangażowaniu kapitału zagranicznego oraz sprzyjająca eksportowi koniunktura na rynkach zagranicznych zwłaszcza w krajach Unii Europejskiej. Szczególnie duże zaangażowanie kapitału za
granicznego wystąpiło w branżach: aparatury rozdzielczej i sterowniczej (powyżej 5%), chemicznych źródeł prądu oraz sprzętu oświetleniowego i lamp elektrycznych (powyżej 60%).W wyniku powiązań z kapitałem zagranicznym, eksport wyrobów przemysłu elektrotechnicznego wzrósł czterokrotnie w latach 1995-2003. Eksport ten ukierunkowany jest głównie do krajów wysoko uprzemysłowionych.
Tabl. 4. Eksport wyrobów przemysłu elektrotechnicznego w latach 1995-2003r. | |||||||||
Specyfikacja |
Lata | ||||||||
1995 |
2000 |
2003 |
2000 |
2003 | |||||
Eksport mln USD |
873 |
1864 |
3626,5 |
213 |
195 | ||||
Udział (%) eksportu w całości sprzedaży wyrobów przemysłu elektrotechnicznego |
34,2 |
53,9 |
76 |
1,7 |
1,41 |
Popyt na wyroby elektrotechniczne jest relatywne wysoki udział wyrobów importowanych, co uwidaczniają dane przytoczone w tabeli 5.
Tabl. 5. Popyt na wyroby elektrotechniczne na rynku krajowym (wg danych GUS) | |||||||||
Specyfikacja |
Lata |
||||||||
1995 |
2000 |
2003 |
2000 |
2003 | |||||
Popyt ogółem w mln USD |
2457 |
3490 |
4550 |
1,4 |
1,3 | ||||
Wyroby krajowe |
1333 |
1336 |
1194 |
1 |
0,9 | ||||
Wyroby importowane |
1124 |
2154 |
3356 |
1,91 |
1,56 |
Wyniki: saldo eksportu i importu w 2003r. jest dodatnie, wynosi ono – 270 mln USD i jest potwierdzeniem prawidłowego trendu zapoczątkowanego w poprzednich latach 2000
– 2002.Z układu Europejskiego z 1994r. określającego procedury stowarzyszenia Polski z krajami Europejskiej Wspólnoty wynika:
Szczególnie przedsiębiorstwa związane z nowoczesnym budownictwem korzystały z dostaw towarów zagranicznych, w tym – dostaw różnego rodzaju urządzeń elektrycznych. W początkowej fazie dostawy te miały charakter uzupełniający do towarów polskiego pochodzenia.
W następnej fazie – były to już towary konkurujące z wyrobami polskimi, przy czym nierzadko wchodziły w skład kompleksowych systemów technicznych udziałem software’u i hardware’u.
Elastyczność takich systemów gwarantowała nabywcy szybkie uruchomienie produkcji i wejście na rynek z nowym towarem.
Podany wzrost eksportu przyczynia się niewątpliwie do zmniejszenia deficytu bilansowego z krajami UE. Deficyt polskich towarów na rynku byłby zmniejszony, gdyby podjęto konkurencję na rynku krajowym z wyrobami importowanymi. Podjęcie tej konkurencji, jak również podtrzymanie korzystnego trendu rozwojowego wymaga wspomożenia nieustannym transferem wiedzy, przede wszystkim – zaangażowania rodzimego zaplecza naukowo-badawcze
go.W działalności badawczej i rozwojowej na rzecz przemysłu elektrotechnicznego uczestniczy ogółem ok. 1600 osób, w tym ok. 600 pracowników naukowo-badawczych.
Sprawę wzrostu konkurencyjności polskich wyrobów na rynku krajowym pozostawiam do rozważenia.
Na zakończenie, celowe jest zwrócenie uwagi: - Polska jest i będzie znaczącym rynkiem elektrotechnicznym, mając na uwadze zużycie energii elektrycznej per capita, które w Polsce jest dwukrotnie mniejsze w porównaniu do przodujących krajów Unii Europejskiej.
Uwaga: Część 2 (*) referatu jest opublikowana w oddzielnych materiałach.———————————————